BÜYÜK HUN IMPARATORLUGU

Büyük Hun Imparatorlugu, M. Ö. 220 yilinda Türkler tarafindan kurulan ilk imparatorluktur. Hunlar günümüzün Mogolistan bölgesinde; Çin'in kuzeybatisinda yasamlarini sürdürmekteydiler. Bilinen ilk imparatorlari Tuman (Teoman)'dir. En büyük imparatorlari Mete Han 'dir. Çinliler önüne geçemedikleri Hun Türklerinin saldirilari ardindan "Büyük Çin Duvari" (Çin Seddi)'ni insa etmek zorunda kalmistir. (M.Ö. 214) Bu yapi günümüzde halen bir dünya harikasi olarak kabul edilmektedir. Ming Hanedani döneminde de yenilenen büyük duvarin birçok kismi saglamligi ile günümüzde hala ayakta kalmistir.

Çin kaynaklarinda, M.Ö. 4. asirdan itibaren, Türklerle birlikte Mogol Tunguz soyundan bazi gruplarin basindaki "Kuzey Barbarlari Hanedani"ni belirlemek üzere Hiungnu (Hsiungnu) diye anilan kütlenin, hangi soydan olduklari hakkinda, türlü görüsler ileri sürülmüstür. Bu görüslerde, eskiden, Çin kaynaklarinin Hiungnularla ilgili olarak verdikleri örf, adet ve ekonomik faaliyetlere ait, iyi incelenmemis bilgi dikkate alinmis, son zamanlarda ise hayli ilerleyen dil ve kültür arastirmalari, esas teskil etmistir. Bunlara göre, Hiungnular Türk'tür (J. De Guignes, 1757; J. Klaproth, 1825; F. Hirth, 1899; J. Marquart, 1903; P. Pelliot, 1920; 0. Franke, 1930; Gy. Nemeth, 1930; McGovern, 1939; R. Grousset, 1942; W. Eberhard, 1942; B. Szasz, 1943; L. Bazin, 1949; F. Altheim, 1953; H.V. Haussig, 1954; W. Samolin, 1958; 0. Pritsak, 1959; G. Clauson, 1960 vb.). K. Shiratori, önce Türk kabul etmis, sonra da Mogol olduklarini söylemistir. L. Ligetiye göre, Hiungnularin kimligini tespit etmek müsküldür. A. V. Gabain, Türk-Mogol karisimi olduklari fikrindedir. Her ne kadar, Hiungnularin büyük imparatorlugunda, Türkler yaninda Mogol, Tunguz vb. yabanci kavimlerin de yer almalari tabiî ise de, devleti kuran ve yürüten asil unsurun Türk oldugunda süphe yoktur. Bu devlette, aslinda orman kavmi olan Mogol ve Tunguz degil, Türk bozkir kültürü hakim olup, Gök Tanri'ya inaniliyor (aslinda totemci olan Mogollara, "Tanri" sözü, sonra Türklerden intikal etmistir); aile, "baba hukuku" üzerine kurulu bulunuyordu.

Nihayet Hiungnu devletinde idareci zümre ve hanedanin dili Türkçe idi. Siyasî ve kültürel münasebetler vesilesi ile, Çin yilliklarinda Hiungnu dilinden zapt edilen, Tanri, kut, börü, il (el), ordu, tug, kiliç vb. kelimeler Türkçe olup Türk dilinin en eski yadigârlarindandir. Ve nihayet devletin sahipleri, kendilerine, Türkçe'de "kavim, halk" manasinda olan "Hun" (Khun=/tü/i) diyorlardi. "Hun" adi, bir görüse göre, M.Ö. 1. bin baslarinda "Kwan, Gun", 5. asirdan önce "Kun", 4. ve 3. asirlarda ise "Khun" telaffuz edilmisti. Agirlik merkezinin, Orhun-Selenga irmaklan ve Türklerce kutlu ülke sayilan Ötüken havalisi, Orhun irmagi üzerindeki Karakum ile Ordos bölgesi arasinda bulundugu anlasilan Hun siyasî birliginin kesin tarihini, M.Ö. 4. asirdan itibaren takip etmek mümkün olmaktadir. Hunlarla ilgili en eski yazili vesika olarak, M.Ö. 318 yilinda yapilan bir anlasma zikredilmistir. O zaman, Chou iktidarinin zayiflamasi sonucu meydana çikan 14 kadar büyük derebeyligin mücadele sahasi olan Çin'de, birbirleri ile savas halindeki bu feodal "muharip devletler"den Ch'in (Ts'in)'in gittikçe kuvvetlenmesinden endiselenen komsu bes "krallik" (derebeylik), zikredilen yilda, Hun birligi (Hiungnu) ile ittifak antlasmasi yapmisti. Hunlar, daha sonra Çin topraklarinda baskiyi artirdilar. Mahallî hanedanlar, uzun müdafaa savaslari sirasinda, korunmak maksadi ile, meskûn sahalari ve askerî yiginak yerlerini surlarla çeviriyorlardi. Chou'lardan iktidari M.Ö. 256'da tamamen devralan Ch'in devletinin (Sensi'de) ünlü hükümdari Shihhuangti (M.Ö. 247-210), kuzey taarruzlarina karsi sinirlarini büsbütün kapamak için, surlarin iç kisimlarini yiktirarak elde ettigi malzeme ile, dis surlari birbirine baglamak ve bos yerleri tamamlatmak sureti ile, meshur Çin Seddi?ni (15 m. yükseklik, 9 m. genislik, düz bir hat halinde uzunluk: 1845 km.) meydana getirdi (M.Ö. 214). Böylece, Çinlilerin en tesirli korunma tedbirini aldiklarina kanaat getirdikleri bu sirada, iki mühim hadise vukua geldi: Çin'de uzun müddet dirayetli imparatorlar yetistiren Han sülalesinin (Ilk Han, M.Ö. 206-M.S. 22, Ikinci Han M.S. 24-220) kurulmasi ve Hun devletinin basina da Mo-tun'un (veya Maotun, Mavdun; eski okunuslar: Moduk, Meitei, Mote, Mete) geçmesi (M.Ö. 209).