GÖKTÜRK KAĞANLIĞI

Asya Büyük Hun Imparatorlugu'ndan sonra, her bakimdan temsil ettigi Türk kültürü itibariyle ikinci "süper" Türk imparatorlugu niteliginde olan Gök-Türk hakanligi, "Türk" sözünü ilk defa resmî devlet adi olarak benimsemekle, bütün bir millete ad vermek serefini kazanmis, Dogu Sibirya'daki Yakut Türkleri ile batida Ogur (Bulgar) Türklerinin bir kismi disindaki Türk asilli bütün kütleleri kendi idaresinde birlestirmistir. Hakanligin yikilmasindan sonra bir yelpaze gibi açilarak dört tarafa yayilan çesitli Türk zümreleri gittikleri yerlerde 'Türk" adini ve Gök-Türk idarî, siyasî ve iktisadî geleneklerini yasatmislardir. Yine bütün bu Türklerin tarihinde Gök-Türk teskilatinin, edebiyatinin, töre ve hayat telakkisinin izleri görülmüstür. Gök-Türklerden sonraki çaglarda, R Türkçesi (Ogur lehçesi) müstesna, bütün Türk lehçe ve agizlari Gök-Türk Türkçesi'nin damgasini tasir. Dogudan batiya: Orta Asya, Türkistan, Maveraünnehir, Kuzey Hindistan, Iran, Anadolu, Irak, Suriye ve Balkan Türkleri, Gök-Türkler yolu ile Türk'tür.

Bizim bugün diger Türk devlet ve zümrelerinden ayirdetmek üzere Gök-Türk (Kök-Türk) dedigimiz bu topluluk ve devletin adi "Türk" veya "Türük" idi. Ancak, kitabelerin bir yerinde, kendini Gök-Türk olarak tanitmistir ki, "Gök'e mensup, ilahî Türk" manasina gelen bu tabir, V. Thomsen'e göre hakanligin parlak devresine isaret etmekte olmalidir (herhalde Mu-kan Kagan zamani).

Gök-Türk hakanligi çaginda, daha dogrusu 6.-9. asirlarda Orta Asya'da tarihî rol oynayan topluluklarin, çesitli adlar altinda gruplasan Tölesler oldugu anlasilmaktadir. Türkçe Töles kelimesi, ihtimal "asil, kök, temel" manalarina gelmektedir. (Bk. L. Bazin, Les Calendriers..., s. 661, 667.)

Tölesler (Tölös, Tolis, Çince'de T'ie - lo, T'ieh - le), Çin kaynaklarinda eski Hun boylarindan olarak zikredilen ve bütün Orta Asya'ya yayilmis kalabalik Türk kütleleri bütünüdür. Sui-shu'da (Çin Sui hanedaninin 581-618 yilligi) 50 kadar kabilesi sayilmakta ve söyle siralanmaktadir: 1'i Baykal gölünün kuzeyinde, 5'i Tola irmagi kuzeyinde, 5'i Tanri daglari kuzey eteginde, 9'u Altaylar'in güneybatisinda, 4'ü K'ang (Semerkant havalisi) kralliginin kuzeyinde, 10'u Seyhun boyunda, 4'ü Hazar'in dogusu ve batisinda, 6'si Fu-lin'in (Bizans) dogusunda". Ancak Baykal gölünden Karadeniz'e kadar yayilan bu topluluklarin hepsini de Türk menseli saymak dogru olmasa gerektir. En batida gösterilen bazilarinin (mesela Alanlar) Iranli olduklari biliniyor. Wu-hun'lar (=Ugor) da Uralli bir kavim grubudur. Ayrica, Ogur boylarinin da T'ieh-le'ler olarak zikredildigi anlasilmaktadir. Töles boylarinin, tasidiklari adlar henüz tamamen çözülememis olmakla beraber, Hunlardan geldikleri ve umumiyetle dil ve örflerinin Gök-Türklerinkinin ayni oldugu belirtilmistir. Bazi Çin kayitlarina göre, Tabgaçlar devrinde (386-534), yüksek tekerlekli araba kullandiklarindan dolayi Kao-kü (Chao-ch'e = yüksek tekerlek) diye adlandirilan bir kisim Töles kabileleri, diger Türkler gibi kendilerini Kurt Ata'dan türemis kabul ederlerdi. Ayrica, T'ang-shu'da (Çin T'ang sülalesi 618-906 yilligi) da 15 Töles kabilesinin adlan verilmistir. Gök-Türk hakanligi zamaninda Orta ve Dogu Asya'da gruplasan Tölesler ile diger ilgili bölgelerdeki topluluklar sunlardir:

1. Tarduslar (Çince'de Sie Yen-t'o, Hsieh Yen-t'o. Hsie/ = Sir/ Yen-t'o = Tardus?). Töles kabilelerinden bir grup (herhalde Tardus: Hakan Tar-du'nun unvani ile anilanlar: Bati Gök-Türkleri= On-oklar) Altaylar'in batisinda oturmakta olup Töleslerin en zengin ve kuvvetlileri olarak gösterilirler. 2. Uygurlar, Töleslerden bir kütle. Tola irmaginin kuzey sahasinda yer almislardi. 3. On-Oklar (ihtimal "Tardus" diye de adlandirilan Töles grubu), Altaylar'dan Seyhun (Sîrüderya) yakinlarina kadar uzanan genis bölgede görünüyorlar. Çu irmagi - Isikgöle göre, 5'i doguda To-lu (sol kanat), 5'i batida Nu-çi-pi (sag kanat) adi ile 10 kabileden kurulu olup, "Bati Gök-Türkleri" diye de anilmislardir. Türgisler, To-lulardan idiler. Ayrica bunlardan bir kismi Çu-yüe (Çigil?) ve Ç'u-mi (Çumul) adlari ile anilan Türk kabileleri ile birlikte 630'u takip eden yillarda, Gök-Türk hakanliginin fetret devresinde, Bes-balik civarindaki kurak bozkirlara çekilmisler ve Sa-t'o (Çince çöl veya Türkçe sadak? Veya Çigil'ler?) adini almislardir. 4. Karluklar, Altaylar'in batisinda idiler. 5. Oguzlar (630'dan sonra bu adla ortaya çikan Töles boylari.) Selenga irmagi - Ötüken bölgesinde oturuyorlardi. 6. Dogu Avrupa'da Türk topluluklari: Avarlar, Hazarlar, Ogurlar, Peçenekler ve ihtimal Kipçak-Kumanlar vb. 7. Kirgizlar. Baykal'in batisinda, Yenisey nehrinin kaynaklari bölgesinde idiler. 8. Basmillar (Çince'de Pa-si-mi). Idi-kut'unun (hükümdar) Türk oldugu belirtilen bu kavmin aslen yabanci olup, Türklerle karistigi ileri sürülmüstür. Daha ziyade Iç Asya'da Bes-balik havalisinde görünmektedirler. 9. K'i-tan, Tatabi, Dokuz-Tatar, Otuz-Tatar gibi Mogol soyundan kabileler dogu bölgesinde Kerulen ve Onon nehirleri havalisinde bulunuyorlardi.

Ancak, hatirlatmak gerekir ki, bütün bu topluluklar, zaman zaman yer degistirmekte, arada bir çözülen boylardan yeni birlikler meydana gelmekte, hulasa oynak kütleler teskil etmekte idiler. Yine görülmektedir ki, Tardus, Uygur, On-ok, Oguz, Ogur, Hazar vb isimler Türk soyundan gelen kütlelerin türlü teskilatlanmalar dolayisiyla aldiklari adlardan ibarettir. "Türk" de, bilinen manasi ile önceleri belirli bir toplulugun (Asina ailesi etrafinda toplananlarin) adi iken sonralari yayginlasmistir.

Gök-Türkler, Çin kaynaklarinin açikça belirttikleri üzere, Asya Hunlarindan iniyorlardi. Basbug ailesi olan Asina soyunun bir disi kurttan türedigine dair o çagda pek yaygin oldugu anlasilan rivayetler, Gök-Türklerin erken tarihini efsanelerle karistirmaktadir. Ancak kurttan-türeme geleneginin, Asya Hunlari arasinda da mevcut olmasi ve kurt ata'nin Türkleri dar, geçilmez yollardan selamete ulastirdigi (Bozkurt) Destani'nin asli) rivayetinin Hunlarda görülmesi, Gök-Türklerin Hunlara nispetini ortaya koymaktadir. Asina ailesinin, yalniz bir erkek çocuk hayatta kalmak üzere, katliama ugramis oldugu rivayetini, Tsü-kü (aslinda Asya Hun devletinde bir unvan) adli Hun ailesine mensup Meng-sün tarafindan kurulan Kuzey Liang Hun Devletinin, 439'da Tabgaçlar tarafindan yikilmasi hadisesine baglamak mümkündür. Sui-shu'ya (Çin yilligi, 581-618) göre, bu Hun devletinde idareyi elinde tutan Tsü-kü (Chü-ch'ü)'ler imha edildigi zaman, A-shih-na (Asina) kolu, 500 ailelik bir kütle halinde, Kan-su bölgesinden göçerek, Juan-juanlara siginmislardi. Gök-Türklerin nüvesini teskil ettigi belirtilen ve Meng-sün'ün oglu An-çu ve sonra torunu Su'nun öldürülmesi üzerine önce Hsi-hai'da iken sonra Altaylar'a nüfuz eden bu kütle, Chü-ch'üler (Tsü-kü) yolu ile de Asya Hunlarina baglanmaktadir ve hatta, bu kisa göç hareketini idare eden Asina soyunun, Güney Hun tanhulari yolu ile Mo-tun'un mensup oldugu ünlü T'u-ko (Tu-ku) ailesinden gelmesi kuvvetle muhtemeldir. Kurt ata inanci dolayisiyla Gök-Türk hakanlik belgesi, altindan kurt basli sancak (tug) olmustur.